Invisible Demons

badelf (منتقد)

راهول جین، کارگردان فیلم «شیاطین نامرئی» (Invisible Demons)، اثری بصری خیره‌کننده و عمیقاً نگران‌کننده درباره آلودگی در دهلی خلق کرده؛ پایتخت بزرگ‌ترین دموکراسی اقتصاد آزاد جهان. این مستند با مدت‌زمان کوتاه ۷۱ دقیقه‌ای‌اش، هم جمع‌وجور به نظر می‌رسد و هم به شکل متناقضی کش‌دار؛ تضادی که باعث شد حین تماشایش هم مجذوب شوم و هم حس کلافگی و بی‌قراری داشته باشم. فیلم هیچ ترسی از نمایش تصاویر صریح و تکان‌دهنده ندارد و با به تصویر کشیدن بی‌پردهٔ آلودگی، حرفش را محکم به کرسی می‌نشاند. از آسمان‌هایی که زیر خروارها دود و غبار خفه شده‌اند تا رودخانه‌های پر از زباله، جین برای نشان دادن تصویر تلخ شهری که زیر بار مصرف‌گرایی خودش در حال دست‌وپا زدن است، از هیچ جزییاتی فروگذار نمی‌کند. با این حال، دردناک‌ترین لحظات فیلم صرفاً نابودی محیط‌زیست نیست، بلکه هم‌دستی خاموش و جمعی ساکنان شهر است که برای نفس کشیدن در این دنیای مسموم التماس می‌کنند.

با اینکه «شیاطین نامرئی» بدون شک اثری تأثیرگذار است، اما ریتمش گاهی لنگ می‌زند. حتی با وجود اینکه تایم فیلم کمی بیشتر از یک ساعت است، در جاهایی کش می‌آید و انگار بعضی پلان‌ها بیش از حد طولانی شده‌اند. تکرار مداوم تصاویری خاص، با اینکه در ابتدا شوکه‌کننده و قدرتمند است، اما کم‌کم به جای آگاهی‌بخشی، حس بی‌حسی به مخاطب می‌دهد. البته شاید این حس کرختی عمدی بوده باشد؛ روشی هوشمندانه برای شبیه‌سازی همان خفگی تدریجیِ بحرانی که هر روز رخ می‌دهد و کمتر کسی به چشمش می‌آید.

فیلم در نقد سیاسی خود نیز تعارف را کنار می‌گذارد. کاملاً واضح است که طبقه حاکم — چه در سطح محلی و چه جهانی — بار اصلی این تقصیر را به دوش می‌کشد. لنز دوربین جین مستقیماً به رشد لجام‌گسیخته صنعتی، سیاست‌های بی‌ملاحظه و طمع موذیانه نظام سرمایه‌داری اشاره دارد. دیدن «شیاطین نامرئی» حسی از ناامیدی عمیق در من به جا گذاشت؛ انگار هیچ چیزی جز یک انقلاب تمام‌عیار جهانی قادر به توقف این پیشروی آرام به سوی فروپاشی زیست‌محیطی نیست.

در نهایت، «شیاطین نامرئی» فیلمی است که باید دید؛ نه برای سرگرمی، بلکه به خاطر پیام فوری و حیاتی‌اش. هشداری تکان‌دهنده و بیدارکننده که یادآوری می‌کند نابودی سیاره زمین تهدیدی دوردست نیست، بلکه واقعیتی در حال جریان است. با وجود تمام ایراداتش، صداقت محض و نگاه نترس فیلم باعث می‌شود تماشایش به تجربه‌ای ضروری، هرچند سخت و ناراحت‌کننده، تبدیل شود.